پێشەکییەکی مێژوویی: لە خەمی ڕەسەنەوە تا لادانی هاوچەرخ
ڕۆژێک لە ڕۆژان، کاتێک مرۆڤ سەیری ئاوێنەی گۆڕەپانە فیکری و کۆمەڵایەتییەکانی دەورووبەری دەکات، سەری سووڕم دەمێنێت لەو هەموو دروشمە ڕەنگاوڕەنگانەی کە ڕۆژانە بە گوێماندا دەچرپێنرێن؛ "یەکسانی"، "ئازادی"، و "دادپەروەری". بەڵام کاتێک کوێرەوەرییەکانی ژیانی ڕۆژانە تێپەڕ دەبین و کەمێک قووڵتر دەڕوانینە ناو ناوەرۆکی ڕەفتار و داواکارییە پڕ لە هەڵچوونەکانی بەشێک لە پەیڕەوکار و ئاراستە هاوچەرخەکانی فێمینیزم، بۆمان دەردەکەوێت کە لە پشت ئەم پەردە بریقەدارانەوە، ڕاستییەکی تر خۆی حەشار داوە؛ جۆرێک لە تاکڕەویی و خۆسەپاندنی ڕەها کە بە ناوی مافەوە، وردە وردە بناغە و شیرازەی خێزان و کۆمەڵگە دەلهەرێنێت.
بزووتنەوەی ژنان لە سەرەتادا بۆ خەمی ڕاستەقینە و داکۆکیکردن لە مافە زەوتکراوەکان هەستا، کە ئەمە کارێکی پیرۆز و پێویست بوو بۆ ڕاستکردنەوەی لادانە مێژووییەکان. لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدا (شەپۆلی یەکەم و دووەمی فێمینیزم)، ئامانج بریتی بوو لە بەدەستهێنانی مافی دەنگدان، خوێندن، یەکسانیی یاسایی و کارکردن، کە ئەمانە مافی بنەڕەتیی هەر مرۆڤێک بوون. بەڵام ئەمڕۆ لە زۆر شوێن و مۆدێلی هاوچەرخدا، ئاراستەکەی گۆڕاوە بۆ جۆرێک لە ململانێ و جەنگێکی سارد دژی پیاوان؛ جەنگێک کە ئامانجی سڕینەوەی ئەو پرەنسیپە خێزانی و نەریتییانەیە کە سەدان ساڵە کۆمەڵگەیان لەسەر پێ ڕاگیراوە و پاراستوویەتی.
١. فەلسەفەی «تاک» (Individualism) و دیکتاتۆرییەتی فیکری
شتێکی سەیرە کەسێک باسی ئازادی و کراوەیی بکات، کەچی ئامادە نەبێت گوێی لە ڕای کەسێکی تر بێت. لەم سەردەمەدا، عەیبی هەندێک لە لایەنگرانی ئەم ڕێبازە ئەوەیە کە حەقیقەتیان تەنها لەلای خۆیان بینیوە و پێیان وایە تەنها و تەنها ڕای ژنان هەقە و دەنگ و ڕای پیاو دەبێت فەرامۆش بکرێت.
لە فەلسەفەی فێمینیزمی هاوچەرخدا، جۆرێک لە تاکی توندڕەو دروست بووە کە تێیدا بەرژەوەندیی تاکەکەسی دەکرێتە سەرووی هەموو بەایەخێکی هاوبەش. خۆ ئەگەر پیاوێک یان ژنێکی هۆشیار ڕەخنەیەک لەم ئاراستەیە بگرێت، دەستبەجێ تۆمەتبار دەکرێت بە دواکەوتوویی، پیاوسالاری و کۆنەپەرستی. لێرەدا پرسیار ئەوەیە: ئایا ئازادی تەنها بۆ ئەوەیە کە لایەنێک قسە بکات و لایەنەکەی تر بێدەنگ بێت؟ ئەم شێوازە لە قۆرخکاری و سەرکوتکردنی فیکری، لەبری ئەوەی کۆمەڵگە بەرەو پێش ببات، دەبێتە هۆی دروستبوونی دووبەرەکی و قەڵایەکی داخراو کە تێیدا گفتوگۆی مەدەنی و لۆژیکی بوونی نامێنێت.
٢. تێکچوونی هاوسەنگی؛ داواکردنی ماف بێ ئەرک و بەرپرسیارێتی
ژیانی هاوسەرگیری و خێزانی وەک بازنەیەک وایە کە دەبێت ماف و ئەرک تێیدا هاوسەنگ بن. لە ڕوانگەی سۆسیۆلۆجی و تیۆرییەکانی هاوسەنگیی کۆمەڵایەتییەوە، هیچ سیستەمێک ناتوانێت لەسەر بنەمای تەنها وەرگرتن بەبێ بەخشین بەردەوام بێت. مرۆڤ ناتوانێت هەموو ژیانی بکاتە قەڵایەک بۆ کۆکردنەوەی ماف و ئیمتییازات، کەچی کاتێک ئەرک و باری قورسی ژیان دێتە پێشەوە، خۆی لێ بدزێتەوە.
بەشێک لەم ئاراستەیە دەیانەوێت هەموو خۆشگوزەرانییەکان بۆ خۆیان قۆرخ بکەن، بەڵام کاتێک باس دەبێتە سەر دابینکردنی بژێوی، پاراستنی ئاسایشی خێزان یان بەڕێوەبردنی باری قورسی ژیانی هاوبەش لە کاتی قەیرانەکاندا، پەنجە بۆ پیاو ڕادەوەشێنن و دەڵێن "ئەمە کاری تۆیە". ئەمەش وای کردووە پیاو لە ماڵی خۆیدا هەست بە نامۆبوون، ستەم و نامەعنەویی بکات؛ هەست بکات تەنها ئامرازێکە بۆ دابینکردنی خەرجی، بێ ئەوەی پێگە و ڕێزی لە ناو خێزاندا بمێنێت، و ئەمەش بناغەی خێزان لە ڕویشەوە هەڵدەتەکێنێت.
٣. سڕینەوەی جیاوازییە بایۆلۆجی و سروشتییەکان
سەیرترین شت لەم فەلسەفەیەدا ئەوەیە کە پێیان وایە دەبێت ژن و پیاو وەک یەک قاڵب بن، و نکولی لەو جیاوازییە بایۆلۆجی و سروشتییانە دەکەن کە لە پێکهاتەی دەروونی و جەستەیی مرۆڤدا هەن. لە جیهانی ئەواندا، هەر ڕۆڵێکی سروشتی کە ژن لەبەر تایبەتمەندیی دەروونی و جەستەیی خۆی هەیەتی (وەک دایکایەتی، نەرمونیانی و بەخێوکردنی نەوەکان)، وەک "کۆیلایەتی" و "ژێردەستەیی" وەسف دەکرێت.
لە ڕاستیدا، سروشت ژن و پیاوی وەک تەواوکەری یەکدی دروست کردووە، نەک دوژمنی یەکدی. هەوڵدان بۆ تێکشکاندنی ئەم هاوسەنگییە بە ناوی یەکسانییەکی دەستکردەوە، نەوەکان لە ژینگەیەکی ناسەقامگیر و پڕ لە گرژیی دەروونیدا گەورە دەکات و متمانەی نێوان ڕەگەزەکان دەڕوخێنێت. کاتێک دایکایەتی دەبێتە جێگەی گلەیی و سووکایەتیپێکردن، بێگومان پەروەردەی نەوەکانیش تووشی قەیران دەبێت.
٤. مەترسییەکانی کوێرانە لەبەرگرتنەوەی مۆدێلە دەرەکییەکان
ئەوەی زۆر جێگەی نیگەرانییە، بەکاربردنی ئەم مۆدێلە هاوچەرخانەیە بێ ڕەچاوکردنی کلتور، ئایین و خاکی خۆمان. لە کۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتی و کوردییەکانماندا، هەندێک کەس بێ ئەوەی یەک چرکە سەیری پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی خاکی خۆمان بکەن، کوێرانە دروشمەکانی دەرەوە دەگوێزنەوە و لێرە دەیکەنە مۆدێل.
لێرەدا جیاوازییەکی گەورە هەیە؛ لە کاتێکدا لە کۆمەڵگەی ئێمەدا هێشتا ژنان لە هەندێک ناوچەدا قوربانیی نەخوێندەواری، هەژاریی توند، بێبەشبوون لە مافی میرات و توندوتیژیی ڕاستەقینەن، کەچی ئەم لایەنگرانە زۆربەی کات و وزەیان بۆ شتی لاوەکی و دروشمی بریقەدار خەرج دەکەن کە یەک مەتر سەرەداوی کێشەی ئەو ژنە هەژارە ناگرێت. ئەنجامەکەشی ئەوەیە خەڵک بێزار بوون، چونكە دەبینن لەبری چارەسەری بنەڕەتی بۆ کێشە راستەقینەکان، تەنها ئاژاوەی فیکری و پچڕاندنی پەیوەندییە خێزانییەکان بەرهەم دەهێنن.
٥. ڕەهەندە دەروونییەکانی ململانێی ڕەگەزەکان لە خێزاندا
ئەم شەڕە ساردەی نێوان ژن و پیاو، تەنها لە ئاستی دروشمدا نامێنێتەوە، بەڵکو کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر تەندروستیی دەروونیی ئەندامانی خێزان هەیە. کاتێک ماڵێک دەبێتە گۆڕەپانی ململانێی دەسەڵات و سەپاندنی مەرج، منداڵان لە ناو چنینێکی دەروونیی پڕ لە دوودڵی، دابڕان و گرژیدا گەورە دەبن.
فێمینیزمی توندڕەو بەوە تۆمەتبار دەکرێت کە بنەمای "پێکەوەژیان" دەگۆڕێت بۆ بنەمای "بەربەرەکانێ". لەم ژینگەیەدا، لەبری ئەوەی ژن و پیاو هاوبەشی ژیان بن، دەبنە دوو پێشبڕکێکار کە هەریەکەیان چاودێری هەڵەی ئەوی تریان دەکات. ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی جیابوونەوە (تەڵاق)، کاڵبوونەوەی متمانەی خێزانی و لەدەستچوونی ئارامیی دەروونی لە کۆمەڵگەدا.
٦. قەیرانی پێکەوەژیان و لەدەستچوونی پەیامی مەدەنی
کاتێک بزوتنەوەیەک لە ڕێڕەوی مەدەنی و لۆژیکی خۆی لادەدات، لەبری ئەوەی ببێتە پردی لێکتێگەیشتن، دەبێتە دیوارێکی پۆڵایین لە نێوان پێکهاتەکانی کۆمەڵگەدا. پێکەوەژیانی مرۆڤایەتی لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی متبادل (هاوبەش) ڕاگیراوە، نەک لەسەر بنەمای سڕینەوەی مێژوو و بەهاکانی یەکدی.
ئەو کەسانەی ئەم مۆدێلە بەڕێوە دەبەن، زۆر جار زمانێکی تووڕە و پەلاماردەر بەکار دەهێنن کە هەر جۆرە گفتوگۆیەکی زانستی و فیکری پەک دەخات. ئەمە کۆمەڵگە تووشی جەمسەرگیرییەکی کوێر دەکات کە تێیدا تەنها دەنگی توندوتیژی و خۆسەپاندن باڵادەست دەبێت، بێ ئەوەی هیچ لایەنێک ئامادە بێت گوێ لە ئازار و راستییەکانی ئەوی تر بگرێت.
٧. کۆتاییەکی هۆشیارانە: گەڕانەوە بۆ لۆژیک و دادپەروەریی ڕاستەقینە
لە کۆتاییدا، مرۆڤایەتی لە هیچ قۆناغێکی مێژووییدا پێویستی بە توندوتیژیی فیکری، قۆرخکاری و خۆسەپاندن نەبووە. دادپەروەریی ڕاستەقینە ئەو کاتەیە کە یەکسانی مانای سڕینەوەی جیاوازی نەبێت، بەڵکو مانای ڕێزگرتنی هاوبەش، پاراستنی کەرامەت و هاوسەنگی بێت لە نێوان ماف و ئەرکدا.
کاتێک دروشمی ماف دەبێتە قەڵغانێک بۆ تێکدانی شیرازەی خێزان و سەرکوتکردنی دەنگی بەرامبەر، لە ڕێڕەوی ڕەسەنی خۆی لادەدات و دەبێتە جۆرێکی تری ستەم. چارەسەر لە خۆسەپاندندا نییە، بەڵکو لە گەڕانەوەیە بۆ لۆژیکی مەدەنی، پاراستنی ڕەوشتی جوان و بنەماکانی پێکەوەژیان کە تێیدا ژن و پیاو دەتوانن دەست لە ناو دەست کۆمەڵگەیەکی ئارام، تەندروست و دادپەروەر بونیاد بنێن.