بەشی دووەم
: گەشەسەندنی پڕۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (لە کلینتنەوە بۆ بەهاری عەرەبی و تۆم باراک)
ئەم پڕۆژەیە وەک ستراتیژێکی داڕێژاو بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی ناوچەکە، چەندین وەرچەرخانی مێژوویی بەخۆوە بینی:
قۆناغی کلینتن و پێرێز (ساڵانی نەوەدەکان):
دوای ڕێککەوتنی ئۆسلۆی ١٩٩٣، چەمکی (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ) خرایە ڕوو. تێڕوانینی ئەم قۆناغە زیاتر ئابووری و دیپلۆماسی بوو؛ ئامانجەکەی تێکەڵکردنی ئیسرائیل بوو لە ناوچەکەدا لە ڕێگەی دروستکردنی بازاڕی ئازاد و هاوکاری بازرگانی، هاوشانی سیاسەتی (جڵەوگیریی دووپاڵو)* ی ئەمریکا دژی عێراق و ئێران.
قۆناغی جۆرج بۆش (٢٠٠٤):
دوای ۱١ی سێپتەمبەر، ئەمریکا ستراتیژەکەی گۆڕی بۆ (پڕۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە)، کە قۆناغێکی سەربازیی توندوتیژ بوو (داگیرکردنی عێراق و ئەفغانستان) بە پاساوی بڵاوکردنەوەی دیموکراسی و لێدانی تیرۆر.
. ئەم پڕۆژەیە تەنها وڵاتانی عەرەبی ناگرێتەوە، بەڵکو تورکیا، ئێران، ئەفغانستان و پاکستان و چەند وڵاتێکی تری ناوچەکەش لەخۆ دەگرێت.
ئامانجە سەرەکییەکانی پڕۆژەکە:
چاكسازیی سیاسی: هاندانی وڵاتانی ناوچەکە بۆ
پەیڕەوکردنی سیستەمی دیموکراسی، ئەنجامدانی هەڵبژاردنی ئازاد و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ.
گەشەپێدانی ئابووری: گۆڕینی سیستەمی ئابووری بەرەو بازاڕی ئازاد، هاندانی وەبەرهێنانی بیانی و کەمکردنەوەی بێکاری لە ڕێگەی گەشەی کەرتی تایبەتەوە.
چاكسازیی کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی: پەرەپێدان بە مافەکانی ژنان، باشترکردنی ئاستی خوێندن و بەرەنگاربوونەوەی نەخوێندەواری.
بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی: ئەمریکا پێی وابوو کە نەبوونی دیموکراسی و هەژاری هۆکاری سەرەکین بۆ سەرهەڵدانی تیرۆر، بۆیە ئەم پڕۆژەیەی وەک چارەسەرێک دەبینی.
لایەنە سەربازییەکانی پڕۆژەکە.
ئەم پڕۆژەیە تەنها گۆڕانکاریی نەرم نەبوو، بەڵکو ڕەهەندی سەربازیی بەهێزی لەگەڵ بوو:
گۆڕینی ڕژێمەکان: بەکارهێنانی هێزی سەربازی بۆ ڕووخاندنی ئەو ڕژێمانەی کە وەک بەربەست لەبەردەم پڕۆژەکە دەبینران، وەک ئەوەی لە ئەفغانستان(٢۰۰۱) و عێراق٢۰۰۳) ڕوویدا.
جەنگی دژە تیرۆر:
پڕۆژەکە جەختی لەوە دەکردەوە کە پێویستە (جەنگی پێشوەختە) ئەنجام بدرێت دژ بەو گرووپ و وڵاتانەی کە هەڕەشەن بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا.
بنکە سەربازییەکان: زیادکردنی ژمارەی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا و ناتۆ (NATO) لە ناوچەکەدا بۆ چاودێریکردنی گۆڕانکارییەکان و پاراستنی هاوپەیمانەکان.
ئاستەنگەکان و تێڕوانینە جیاوازەکان:
زۆرێک لە وڵاتانی ناوچەکە بە گومانەوە سەیری ئەم پڕۆژەیەیان دەکرد. هەندێک پێیان وابوو ئەمە هەوڵێکە بۆ:
دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی وڵاتان.
سەپاندنی کلتووری ڕۆژئاوایی بەسەر کۆمەڵگا ئیسلامییەکاندا.
پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی ئەمریکا و دابینکردنی ئاسایشی وزە (نەوت).
(وەرچەرخانی بەهاری عەرەبی (٢٠١١
: ڕووداوەکانی (بەهاری عەرەبی) گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا هات و شێوازی جێبەجێکردنی لە کارنامەی سیاسی نێودەوڵەتیدا گۆڕدرا.
سەرهەڵدانی شۆڕش و ناڕەزایەتییەکان لە وڵاتانی عەرەبیدا، شێوازی پڕۆژەکەی گۆڕی. ئەمریکا و ڕۆژاوا ئەم شەپۆلەیان قۆستەوە بۆ ڕوخاندنی ئەو ڕژێمە سەرکێش و کلاسیکیانەی کە لەمێژبوو لە دەرەوەی بازاڕی ئازادی جیهانی بوون (وەک لیبیا و سووریا)، کە دەرەنجامەکەی دروستبوونی فەوزایەکی گەورە بوو لە ناوچەکەدا.
ستراتیژی نوێ و کاریگەریی تۆم باراک (Tom Barrack): لە قۆناغەکانی دواییدا (بەتایبەت لە سەردەمی ترەمپ و دواتر)، بازرگان و دیپلۆماتکاری وەک تۆم باراک ڕۆڵیان هەبوو لە گۆڕینی پڕۆژەکە بەرەو دیپلۆماسیی دارایی و سەرمایەداریی ڕەها). لەم قۆناغەدا دروشمە سیاسییەکانی وەک دیموکراسی و مافی مرۆڤ بە تەواوی وەلانران؛ پڕۆژەکە بوو بە گرێبەستی گەورەی بازرگانی، وەبەرهێنانی غاز و نەوت، و دروستکردنی هاوپەیمانیی ئابووریی ڕاستەوخۆ لە نێوان دەوڵەتە دەوڵەمەندەکانی کەنداودا.
١. ڕۆڵی ئیسرائیل لە پڕۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە
ئیسرائیل لەم پڕۆژەیەدا وەک (دوورگەیەکی سەقامگیر) و هاوپەیمانی سەرەکیی ڕۆژئاوا دەبینرا. ئامانجە ستراتیژییەکان پەیوەست بە ئیسرائیل بریتی بوون لە:
ئاسایی کردنەوەی پەیوەندییەکان: یەکێک لە ئامانجە ناڕاستەوخۆکانی پڕۆژەکە ئەوە بوو کە وڵاتانی ناوچەکە بەرەو دیموکراسی و لیبراڵیزم بڕۆن، تا چیتر ئیسرائیل وەک "دوژمنی سەرەکی" نەبینن، بەڵکو وەک هاوبەشێکی ئابووری و ئەمنی سەیری بکەن.
لاوازکردنی (بەرەی بەرگری): پڕۆژەکە ئامانجی بوو ئەو هێزانە لاواز بکات کە هەڕەشەن بۆ سەر ئیسرائیل (وەک ئێران و سووریا و گرووپە چەکدارەکان).
ئاسایشی هەرێمی: لە نەخشە پێشنیارکراوەکاندا، زۆرجار هەوڵ دەدرا دەوڵەتە گەورە و بەهێزەکان (وەک عێراق و سووریا) دابەش بکرێن بۆ قەوارەی بچووکتر، ئەمەش لە ڕووی سەربازییەوە مەترسییەکانی سەر ئیسرائیلی کەم دەکردەوە.
٢. کێبڕکێی وزە (نەوت و گاز)
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دڵی وزەی جیهانە. پڕۆژەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە لە ڕەهەندی ئابووریدا بەم شێوەیە بوو:
پاراستنی هێڵەکانی گواستنەوە: دڵنیابوونەوە لەوەی کە نەوت و گازی ناوچەکە بە ئارامی دەگاتە بازاڕەکانی ئەوروپا و ئەمریکا، دوور لە هەڕەشەی وڵاتانی نەیار.
کێبڕکێ لەگەڵ ڕووسیا و چین: ئەمریکا دەیەوێت لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەیەوە، هەژموونی خۆی بەسەر سەرچاوەکانی وزەدا بسەپێنێت تا ڕێگری بکات لەوەی چین و ڕووسیا ببنە هێزی باڵادەست لە ناوچەکەدا.
بۆرییەکانی گاز: یەکێک لە هۆکارە شاراوەکانی شەڕی ناوخۆی سووریا، کێبڕکێ بوو لەسەر تێپەڕبوونی بۆری گازی قەتەر بۆ ئەوروپا (کە ئەمریکا پشتگیری دەکرد) بەرامبەر بە بۆری گازی ئێران-عێراق-سووریا (کە ڕووسیا پشتگیری دەکرد).
تەواو، ئەم بەشە لە ڕاستیدا پڕە لە گرژی و ململانێ، چونکە تورکیا و ئێران پڕۆژەی (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە) وەک مەترسییەکی (مان و نەمان) دەبینن. لێرەدا بە جیا تیشک دەخەینە سەر هەڵوێستی هەریەکەیان:
١. هەڵوێستی تورکیا: لە (هاوبەش)ەوە بۆ (نەیار)
تورکیا لە سەرەتادا وەک نموونەیەکی سەرکەوتووی ئەم پڕۆژەیە دەبینرا (وڵاتێکی موسڵمانی دیموکراسی و ئەندامی ناتۆ). بەڵام زۆر زوو پەیوەندییەکان ئاڵۆز بوون:
ترس لە دەوڵەتی کوردی: گەورەترین کابووسی تورکیا لەم پڕۆژەیەدا، دروستبوونی قەوارەیەکی سەربەخۆ یان نیمچە سەربەخۆی کورد بوو لە عێراق و سووریا. تورکیا پێی وایە ئەمە دەبێتە هۆی هاندانی کوردانی ناوخۆی تورکیا بۆ جیابوونەوە.
نەخشەی ڕاڵف پیتەرس: کاتێک نەخشە پێشنیارکراوەکە بڵاوکرایەوە کە تێیدا تورکیا بەشێکی خاکی خۆی لەدەست دەدا، کاردانەوەی زۆر توندی لێکەوتەوە و سوپای تورکیا ئەمریکای بەوە تۆمەتبار کرد کە دەیەوێت وڵاتەکەیان پارچە پارچە بکات.
گۆڕینی ستراتیژی: تورکیا لە ساڵانی دواییدا لە ئەمریکا دوورکەوتەوە و ڕووی کردە ڕووسیا، هەروەها دەستی کرد بە ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە ناو خاکی عێراق و سووریا بۆ ئەوەی ڕێگری لە هەر گۆڕانکارییەک بکات کە خزمەت بە کورد بکات.
٢. هەڵوێستی ئێران: بەرەنگاربوونەوەی ڕاستەوخۆ
بۆ ئێران، ئەم پڕۆژەیە تەنها گۆڕانکاریی سیاسی نەبوو، بەڵکو هەوڵێک بوو بۆ (نەهێشتنی کۆماری ئیسلامی):
دەورەدان: ئێران وای دەبینی کە جێگیربوونی سوپای ئەمریکا لە ئەفغانستان (ڕۆژهەڵات) و عێراق (ڕۆژئاوا)، هەنگاوی یەکەمە بۆ هێرشکردنە سەر تاران.
پەرەپێدانی (هیلالی شیعی): بۆ پووچەڵکردنەوەی پڕۆژە ئەمریکییەکە، ئێران دەستی کرد بە بەهێزکردنی هاوپەیمانەکانی لە عێراق، سووریا، لوبنان و یەمەن. ئامانجی ئەوە بوو کە شەڕەکە لە سنوورەکانی خۆی دووربخاتەوە.
بەکارهێنانی کارتی وزە: ئێران هەوڵیدا لە ڕێگەی هاوکاریی لەگەڵ چین و ڕووسیا، گەمارۆ ئابوورییەکانی ئەمریکا بشکێنێت و ڕێگری بکات لەوەی ئەمریکا بە تەنها کۆنترۆڵی بازاڕی وزە بکات.
خاڵی هاوبەشی تورکیا و ئێران (سەرباری کێبڕکێیان)
سەرباری ئەوەی تورکیا و ئێران لە زۆر شوێن کێبڕکێی یەکتر دەکەن، بەڵام لەسەر یەک خاڵ هاوڕان:
(ڕێگریگرتن لە دروستبوونی قەوارەیەکی کوردیی بەهێز لە ناوچەکەدا.
ئەم دوو وڵاتە چەندین جار (وەک لە کاتی ڕیفراندۆمەکەی ٢٠١٧ی هەرێمی کوردستان بینیمان) کێشەکانی خۆیان وەلانا و پێکەوە گوشاریان دروست کرد بۆ ئەوەی نەخشەی ناوچەکە وەک خۆی بمێنێتەوە.
بەکورتی بارودۆخی ئێستا:
ئێستا ناوچەکە لە نێوان سێ جەمسەردایە:
ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی: کە هێشتا دەیانەوێت چاکسازیی سیاسی و ئابووری (بە دڵی خۆیان) بکەن.
بەرەی بەرگری (ئێران و هاوپەیمانەکانی): کە دەیانەوێت ئەمریکا لە ناوچەکە دەربکەن.
تورکیا: کە دەیەوێت ببێتە هێزێکی سەربەخۆ و ڕێگری لە هەر گۆڕانکارییەک بکات کە زیان بە ئاسایشی نەتەوەییەکەی بگەیەنێت.
ئەم کێبڕکێیە وای کردووە کە پڕۆژەی (ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە) لە جیاتی ئاشتی، ببێتە هۆی دروستبوونی شەڕی بەردەوام و سەر هەڵدانی چەندین ڕێخراوی تیرۆرستی و دواجارڕووداوەکەی 7ی اکتۆبەری حەماس گۆڕانکاری گەورەی هێنایه ئاڕاوە، ئیسرائیل و ئەمریکاکەوتنە خۆیان بۆ زیاتر باڵادەستی بەردەوامی هەیە لە ناوچەکەدا.
تیۆری "جڵەوگیریی دووپاڵو* (Dual Containment)*
لەلایەن ڕاوێژکارانی کلینتنەوە (وەک مارتن ئیندیک - Martin Indyk) داڕێژرا. بیرۆکەکە ئەوە بوو بۆ ئەوەی پڕۆژەی ئاشتیی ئیسرائیل-فەلەستین سەرکەوتوو بێت، دەبێت ئەمریکا لە هێڵێکی تەریبدا کار بکات بۆ گۆشەگیرکردن و جڵەوکردنی ئەو هێزانەی دژی ئەم پڕۆژەیەن (کە ئەو کاتە بە پلەی یەکەم ئێران و ڕژێمی سەدام حوسێن لە عێراق بوون). وا تەماشا دەکرا کە لاوازکردنی ئەوان، ڕێگا بۆ پڕۆژەی ئاشتی خۆش دەکات.
ماویەتی....