ئەگەر هەڵوەستەیەك لەسەر نامەكەی ئەم دواییەی سەرۆكی هەرێم بەڕێز مسعود بارزانی بكەین، ئەوا دەگەینە ئەو ئەنجامەی كە ئەم نامەیە دەشێت لەدوو سۆنگەوە سەرچاوەی گرتبێت: یەكەمیان ئەوەیە كە تەنها بریتی بێت لە كاردانەوەیەك بەرامبە بە ڕووداوێكی دیاریكراو. دووەمیان ئەوەیە كە ئەم نامەیە لەڕوانگەی هەست كردن بەبەرپرسیاریەت بێت بەرامبەر بەم قۆناغە هەستیارەی كە هەرێمی كوردستانی پێداتێدەپەڕێت وەبەپشت بەستن بە بەرنامەیەكی پتەوو پلانێكی تۆكمە ئاڕاستە كرابێت، من بەش بەحاڵی خۆم وا سەیری نامەكە دەكەم كە لە گریمانەی دووەمەوە سەرچاوەی گرتووە.
هەرچۆنێك بێت لێرەدا پرسیارێكی گرنگ خۆی دەوورووژێنێت، ئەویش ئەوەیە: ئایا ئێمە بڕیارمان پێویستە یان جێبەجێ كردن؟ ئایا ئێمە لەڕابردوودا بەر لە ناردنی نامەكەی سەرۆكی هەرێم یاساو بڕیاری پێویستمان نەبووە بۆیە هێزەكانی پێشمەرگە یەك نەخراونەتەوە؟ یان بەرپرسانی ئەم دامودەزگا حكومیانەی كە ئەركی یەكخستنەوەیان پێ سپێردراوە بەپێی یاساكان نەیان توانیوە بەئەركی خۆیان هەستن؟
لەڕاستیدا ئێمە بەر لەم نامەیەی بەڕێزیان كە لە (٢٧ / ١٢ /٢٠١٤) ئاڕاستەی وەزارەتی پێشمەرگە كراوە گرفتی نەبوونی یاسامان نەبووە، بەڵگەش بۆ ئەمە ئەم دوو خاڵەی خوارەوەیە:
یەكەم: لەیاسای حیزبەكانی هەرێمی كوردستانی عیراق ژمارە (١٧)ی ساڵی ١٩٩٣ و هەمواركردنەكانی دا لە بڕگە (٢) لەمادەی دوازدەیەمدا هاتووە (نواندنی كاری حیزبایەتی لەدامودەزگاكانی وەزارەتی كاروباری پێشمەرگەو هێزەكانی ئاسایشی ناوخۆ قەدەغەیە)، هەر ئەمەیشە كە ئەمە لەنامەكەی سەرۆكی هەرێمیشدا هاتووە لە خاڵی (١) و (٤) كە خاڵی یەكەم دەڵێ ( بەهیچ جۆرێك كاری ڕێكخستن و حیزبایەتی لەناو وەزارەت ناكرێت و ئەو كەسەی بیهەوێت لەناو وەزارەت حیزبایەتی بكات با دەست لەكار بكێشێتەوەو بگەڕێتەوە بۆ لای حیزبەكەی خۆی)، وەخاڵی چوار دەڵێ ( پێویستە هەرچی زووتر هێزی پێشمەرگەی كوردستان بەڕێكوپێكی یەك بخرێتەوە بەشێوەیەك كە نابێ حیزبایەتی تێدابێت).
وە لەبڕگە (٣) لە ماددە (١٥)ی هەمان یاسادا هاتووە كە حیزب پابەندی ئەم ئەركانە دەبێت (١-دامودەزگای سەربازی و شێوە سەربازی نەبێ و لێی قەدەغەیە چەكی پێچەوانەی یاسای هەبێت)، ئەمەش بەهەمان شێوە لەخاڵی حەوتەمی نامەكەی بەڕێز سەرۆكی هەرێمدا هاتووە كە دەڵێ ( هەر هێزێك لەدەرەوەی وەزارەت هەبێت بەنایاسایی دەژمێردرێت و كەس بۆی نیە هێزی تازە لەدەرەوەی وەزارەت دروست بكات).
دووەم: لەبڕیاری پەرلەمانی كوردستان ژمارە (١٩) لە ٢٣/٧/٢٠١٤ لە خاڵی (٤)دا هاتووە: ( پێویستە لەسەر حكومەتی هەرێم هەموو هێزەكانی پێشمەرگە لەماوەی شەش مانگ لەدەرچوونی ئەم بڕیارەوە لەچوارچێوەی وەزارەتی پێشمەرگەدا وەك هێزی نیشتمانی یەك بخات بەتایبەت یەكەكانی حەفتاو هەشتا ).
سێهەم: بەهۆی ئەوەی لیژنەیەكی لێكۆڵینەوە لەلایەن سەرۆكی هەرێمەوە دروست كراوە بەمەبەستی سزادانی كەسانی كەمتەرخەم بەرامبەر شكستی هێزەكانی پێشمەرگە بەرامبەر تیرۆستاندا پەرلەمانی كوردستان نەیتوانی لیژنەی لێكۆڵینەوە لەسەر ئەم فەرماندە كەمتەرخەمانە دروست بكات، وە لەوەڵامی پرسیاری پەرلەمانتارانیش لەلایەن وەزارەتەوە گوتراوە لیژنەكە بەردەوامە لە لێكۆڵینەوە، كەچی تازە بەڕێز سەرۆكی هەرێم لەخاڵی پێنجەمی نامەكەیدا داوا لەوەزارەتی پێشمەرگە دەكات كە كەمتەرخەمان سزابدات، كە دەڵێ (گۆڕانكاری لەم فەرماندانە بكرێت كە لەشەڕی دژی تیرۆریستاندا نەیان توانیوە ئەركی خۆیان بەباشی جێبەجێ بكەن و فەرماندەی تر كە چالاك بوون لەشوێنیاندا دابنرێن).
وە پێویستە ئەمە بزانین لەم شوێنەی كەیاساكە باس لە حكومەت دەكات مەبەستی سەرۆكی هەرێم و وەزارەتی پێشمەرگەیە، چونك بەپێی مادەی (١) لەیاسای سەرۆكایەتی هەرێم ژمارە (١)ی ساڵی ٢٠٠٥ سەرۆكی هەرێم سەرۆكی باڵای هێزی پێشمەرگەو سەرۆكی باڵای ئەنجومەنی وەزیرانە.
كەواتە بەپشت بەستن بەم دووخاڵەی سەرەوە دەگەینە ئەم ئەنجامەی كە ئێمە لەساڵی ( ١٩٩٣) و لەمانگی( ٧ / ٢٠١٤ ) یاساو بڕیاری پێویستمان هەبووە بۆ نەبوونی هێزی حیزبی و حیزبایەتی نەكردن بەپێشمەرگەو یەكخستنیان، بۆیە گرفتی ئێمە گرفتی نەبوونی یاسا نەبووە بۆ ئەم پرسە، بەڵكو گرفتی جێبەجێ كردنی یاسا بووە كە ئەمە لەدوێنێ و ئەمڕۆشدا ئەركی بەڕێز سەرۆكی هەرێم و وەزارەتی پێشمەرگە بووە، هەرچەندە ئەركێكی قورسە بەڵام دواجار جێبەجێ كردنەكەی لە ئەستۆی بەڕێزیانە.
بۆیە لێرەدا پێویستە بیرسین ئایا پێش ئەم بڕیارە چی كراوە ؟ لەڕاستیدا لە كابینەی شەشەم و حەوتەمی حكومەتی هەرێم (١٢) لیوای هاوبەش دروست كراون لەهێزەكانی یەكێتی و پارتی كە دەكاتە نزیكەی ( ٤٠ ) چل هەزار پێشمەرگە، بەڵام تا ئێستا هێزەكانی حەفتاو هەشتا ماون كە ژمارەی هێزەكانی حەفتا ( ٥٤٠٠٠ ) وەهێزەكانی پشتیوانی دووش (٧٩٩١)، وە هێزەكانی هەشتا (٦٠٠٠٠) وەهێزەكانی پشتیوانی (١) (٥٠٠٠). لێرەدا دەپرسین لەڕابردوو جگە لە ڕێگری نەبوونی بودجە هیچ ڕێگریەكی تری سیاسی نەبووە بۆ یەكخستنی ئەم هێزانە ئەمەش چەندین جار سەرۆكی حكومەت و وەزیری پێشمەرگە دووپاتیان كردۆتەوە، بۆیە لەئێستادا ئەگەر ئەم ژمارەیەی هێزەكانی حەفتاو هەشتاو پشتیوانی یەك و دوو لێك بدرێت بەلایەنی كەم (٤٠) لیوای هاوبەشی ترمان پێویستە،وەك ڕوونە بەدروست كردنی لیوا هاوبەشەكان موچەی پێشمەرگەو فەرماندەكان زیاد دەكات نەسریەو پارەی بەردەست زیاد دەبێت كڕینی ئۆتۆمۆبیل وپێداویستی زۆر زیاتر دەبێت بۆیە من دەپرسم لەدوێنێ كە قەیرانی دارایی نەبوو بۆ دەووترا بەهۆی نەبوونی بودجە دروست كردنی لیوا هاوبەشەكان ڕاگیراوە ئەی ئەمڕۆ لەم قەیرانەدا چۆن چۆنی جێبەجێ دەكرێت؟ وە من داوا دەكەم حكومەت و وەزارەتی دارایی كە ئێستا سەرقاڵی ئامادەكردنی بودجەن بۆ جێبەجێ كردنی ئەم ئەركە زۆرترین بودجە بۆ ئەم سێكتەرە دابنێن. من وەكو خۆم پاڵپشتی دروست كردنی لیوای هاوبەش دەكەم لەهێزەكانی حەفتاو هەشتا، چونك لەلایەك بوونی ئەم هێزانە بەم شێوەیە نایاساییەو نابێت حیزب هێزی هەبێت وە لەلایەكی تر دەبێتە هۆی باشتر كردنی دۆخی ئابوری هێزەكانی پێشمەرگە. كەواتە ئەگەر لەدوێنێ تا ئەمڕۆ هەنگاوی باشی پڕاكتیكی گیرابێتەبەر ئەوە دەست خۆشی بۆ یەكێتی و پارتی یەو جێبەجێ كردنی لێپرسراویەتی بووە لەلایەن سەرۆكی هەرێم وەك سەرۆكی باڵای هێزە چەكدارەكان و وەزیری پێشمەرگە، وە ئەگەر لە دوێنێ تا ئەمڕۆ نەتوانراوە هەنگاوی دروست كردنی هێزێكی نیزامی بنێین و كەموكوڕی هەیە ئەوا بەهەمان شێوە ئۆبالەكەی دەكەوێتە ئەستۆی ئەم دوو حیزبەو ئەوان بەرپرسیارن، بەڵام بەرپرسیاریەتی سەرەكی بۆ سەرۆكی هەرێمە لە دوای ئەو بۆ وەزیری پێشمەرگەو بریكارەكەی، چونك ئەمە پڕەنسیپە چەند لێپرسراویەتیت گەورە بێت ئەوەندە پشكت لە كەموكوڕیەكان زیاتر دەبێت.
ئایا ئێمە تەنها پێشمەرگەمان یەك نەخراوە؟
لەهەرێمی كوردستان بەداخەوە تائێستا بەڕێوەبەری قوتابخانەكان هاوبەش نیە لەهەولێر تا دهۆك گشتی پارتی یە لەكۆیە بۆ گەرمیان زۆربەیان یەكێتین. لەم هەرێمە سەرجەم بەڕێوەبەرە گشتیەكان لەسەر ئاستی پارێزگا یەك ڕەنگن بۆ نموونە لەهەلێر بۆ دهۆك گشتی پارتی یە لەكۆیەو سلێمانی و گەرمیان زۆربەیان یەكێتین، لەم هەرێمە تائێستا (٥١) هەزار زێرەڤانی تەنها بەمووچە سەر بەوەزارەتی ناوخۆن و ئەرك و فەرمانیان سەرجەمی لەلایەن حیزبەوە دیاری دەكرێت بەنموونە هەردوو لەشكری گوڵان و تایبەتی یەك لەهێزی زێرەڤانین بەڵأم پارتی سەرپرشتیاری و لێپرسراویەتیان دەكات، لەئیدارەی كۆیە تاگەرمیان بەرگری و فریاكەوتن كە ژمارەیان (٢٢٨٤٣) كەسە ئەمەش هاوشێوەی هێزەكانی زێرەڤانین بەڵام لەئەرك و مووچەدا جیاوازن بۆ نموونە هێزەكانی بەرگری و فریاكەوتن (٦٠) شەست هەزار موچەكەیان زیاترە لە هاوشێوەكەیان كە زێرەڤانی یە، لەم هەرێمە تا ئێستا دوو ئاسایش هەیە دوو دژە تیرۆر دوو ئەنجومەنی زانیاری و پاراستن هەیە، لەكاتێكدا بەگوێرەی یاسای ژمارە (٤)ی سالی ٢٠١٤ سەرۆكی ئەنجومەنی ئاسایش بەڕێز سەرۆكی هەرێمە بەڵام ئەی بۆ نەتوانراوە ئاسایشێكی یەكێتی لەدهۆك هەبێ و هی پارتیش لەگەرمیان، بۆ دەبێت دوو دامەزراوەو دوو ڕێنمایی هەبێت لەبەناو یەك ئەنجومەن.
لەم هەرێمە تائێستا بەهۆی جیاوازی حیزبی ڕێك نەكەوتووین بۆ دیاری كردنی ڕۆژێك وەك ڕۆژی پێشمەرگە بەڵام (٦)ی كانوونمان كردووە بەپشوو بەبۆنەی دروست بوونی ئەم سوپایەی كە پێشمەرگەو خەڵكی سەركوت و جینۆساید كرد.
تاكە ئومێدی گەورە بۆ تێكدانی باری دوو ئیدارەیی بریتی بوو لە دروست كردنی ئیدارەی خۆجێیی پارێزگاكان، كە دەبوو بەدەستپێك بۆ نەمانی ئەم دوو ئیدارەیی و دوو زۆنی یە، بەڵام بینرا چۆن لە دهۆك بەدوو ڕۆژو لەهەولێر بەبێ ئاگاداری لایەنەكان ئیدارەی تاك لایەنە دروست كرا.
گومان لەوەدانیە كە یەكخستنی هەر دامەزراوەیەك ئاسان نی یە هەموومان شایەتی ئەوەین كە ئەم لیوا هاوبەشانەی دوێنێ دروست كران نەتوانرا بەتەواوەتی یەك بخرێن و حیزبایەتی كردن تیایاندا قەدەغە بكرێت، بەڵام لەهەمان كاتدا ئەستەمیش نیە، بەڵكو پێویستی بەوەیە كە لایەنی براوە یان ڕوونتر بڵێین لایەنی خاوەن لێپرسراویەتی گەورە قوربانی گەورەی بۆ بدات، بەكورتی یەك گرتنەوەی هێزی پێشمەرگە بەكرداری و دوور لە ڕووكەش پێویستی بەیەكخستنی هەموو ئەم كایەنەیە كە تاكو ئێستا یەكیان نەگرتوەتەوە وەكو ئابوری، ئیدارە، ئاسایش، پۆلیس...هتد.
پڕۆژەی هاوبەش بو ڕێكخستنی هێزی پێشمەرگەو هەڵوێستی یەكێتی قوربانیدان
بەداخەوە زۆر بەزوویی لایەنەكان و هەندێ لە چاودێرو ڕۆشنبیران دێنە دەنگ لەم كاتانەی كە گوایە یەكێتی كەمتەرخەمە لە فڵان بابەت و فیساڵ بابەت، نمونەی نزیك دروست كردنی ئیدارەی خۆجێیی سلێمانی یە، دەگوترا یەكێتی ئیدارە ڕادەست ناكات بەڵام بینرا كە بەڕێوەبەری ناحیەو بەڕێوەبەری گشتیەكان ڕادەست كرد، لەكاتێكدا بەگوێرەی یاسای ژمارە (٣)ی پارێزگاكان بەڕێوەبەری گشتی بە دوو لەسەر سێ دەگۆڕدرێت، وە هیچ یەك لە یەكێتی گۆڕان دوو لەسەر سێی كورسیەكانی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانیان بەدەست نەهێناوە، بۆیە ئەگەر پۆستی پارێزگاری سلێمانی بۆ گۆران بوایە یان بۆ یەكێتی ئەوا لە ئاییندە نەیاندەتوانی هیچ یەكێك لە بەڕێوەبەرە گشتیەكانی سلێمانی بگۆڕن چونك بەگوێرەی خاڵی (٣) برگەی (١٢) لەمادەی (٦)ەم لەیاسای ژمارە (٣)ی پارێزگاكان بەڕێوەبەرە گشتیەكان بەدوو لەسەر سێی دەنگەكانی ئەنجومەنی پارێزگا دەگۆردرێن. جگە لەوە بەگوێرەی بڕگە (٣) لەمادە (٩)ی هەمان یاسا ئەنجومەنی قەزاو ناحیەكان بەڕێوەبەری ناحیەو قایم قامەكان دادەنێن، بەڵام دەزانین هەڵبژاردن لەقەزاو ناحیەكان نەكراوە لەكوردستان، سەرەڕای ئەمەش ئەم پۆستانە لەئیدارەی سلێمانی و هەڵەبجەوگەرمیان دابەش، ( كە من لەلایەن خۆمەوە ئەمە بەكارێكی باش دەزانم و دەست خۆشی لەیەكێتی و گۆڕان دەكەم). كەواتە گومان لەوەدا نیە كە ئەمە قوربانیە لەپێناوی یەكخستنەوەدا، ئەگەر لەبەرامبەر ئەوەدا قسە لەسەر ئەوەیە كە یەكێتی و گۆڕان لەسلێمانی دەنگی تەواویان نەهێناوە بۆیە بەم شێوەیە ئیدارەیان دابەش كرد، ئەی باشە پارتی لەهەولێر بەئەندازەی چوار حیزبەكە دەنگی هێناوە؟ بەنموونە لە چەندین قەزاو ناحیە دەنگی ئەم حیزبانە لەپێشەوەی پارتی بوون، ئەی نەدەبوو بەلایەنی كەمەوە بەهەرچواریان نیوەی پارێزگای هەولێر بەڕێوەببەن؟ سەرباری هەموو ئەمانە ئێستاش دەیانەوێ بڵێن یەكێتی ڕێگرە بۆ یەكخستنی پێشمەرگە، بەر لەهەرشتێ لەڕابردوو (١٢) لیوا یەكخراوە یەكێتی لایەنێكی كارا بووە لەم هەوڵە، دواتر بڕیاری پەرلەمان فراكسیۆنی سەوز ڕۆڵی سەرەكی هەبووە لەپەسەند كردنی بۆیە نابێت نەكەس ڕێگر بێت نەكەسیش بكەوێتە هەڵپەڕكێ بۆ یەكخستنی پێشمەرگە، بەڵكو دەبێت بەرنامەو بودجەو دیسپلینی بۆ دابنرێت چونك یەكخستنی پێشمەرگە هەر كەس و لایەنێك دژی بێت مێژوو ڕەحمی پێناكات. بەڵام كەباس لە پڕۆژەی هاوبەش دەكرێت لەسەر ئەو بنەمایەیە كە ئەو هێزانە هێزی حیزبین و سەر بەیەكێتی و پارتین، پڕۆژەی هاوبەش بەمانای ئەوە نیە لەگەل مەكتەبی سیاسی یەكێتی كۆببنەوە بەڵكو بەو مانایەی سەرۆكی هەرێم جێگرێكی هەیە كە تاكە دەسەڵات بەگوێرەی یاسا بۆی دیاری كرابێت بریتی یە لەوەی كە هاوكاریەتی بۆ هێزی پێشمەرگە، بۆیە گرنگە پڕۆژەو بەرنامە هاوبەشەكە لەم چوارچێوەیە بێت، وە جگە لەمە هەموو ئەندامانی لیژنەی پێشمەرگەی پەرلەمان گەواهی ئەوە دەدەن كە چەندین جار وەزیری پێشمەرگە باسی لەوە كردووە كە فەرماندەو لێپرسراوەكانی یەكێتی و پارتی زۆر زۆر هاوكارینەو سوپاسی كردوون، لەبەر ئەوە پڕۆژەی هاوبەش مانای پشكی هاوبەش نیە، بەڵام لە كوردستان تا ئەم ساتە گومان هەیە لەنێوان حیزبەكان، گومانی گەورە، بۆیە گومان بەپڕۆژەی هاوبەش و دیالۆگی هاوبەش دەڕوات، نەك بە تاكڕەویی، چونكە تاكڕەویی وێرانەیی و لێك ترازانی زیاتر دروست دەكات نەك كۆكردنەوە یەكڕیزی، وە هەڕەشەكانی دوێنی داعش بۆسەر هەرێمی كوردستان بەگشتی و نزیك بوونەوە لە پایتەخت دەبێت ئەم پەیامەی بە هەموومان گەیاندبێت كە هەرێم پێویستی بەیەكڕیزی و یەك هەڵوێستی و یەك گوتارییە بۆ بەڕێوەبردن و پێشخستن.
* نوسهر، ئەندامی پەرلەمانی كوردستانه
٦ / ١ / ٢٠١٥